Divan edebiyatında eser vermiş şairler mutlaka eserlerinde peygamber ve peygamber kıssalarından faydalanmışlardır. Zaten kıssa-i enbiya bu edebiyatın yararlandığı ana kaynaklardandır. Peygamberlerle ilgili en çok işlenen konular, hayat hikâyeleri, mucizeleri, kendileri ile özdeşleşmiş vasıflar olarak ön plana çıkmaktadır.
Safiyyullah, İslâm geleneğinde seçkin dost anlamında Hz. Âdem için kullanılan bir tabirdir. İlk insan ve ilk peygamber olan Hz. Âdem, İslâmî kaynaklarda insanlığın atası olması sebebiyle ebu’l-beşer ünvanıyla da anılmaktadır.
Divanında Hz. Âdem kıssasına gönderme yaparak en çok yer veren şairler sırasıyla Necatî Bey, Ahmed Paşa, Şeyhî ve Ahmed-i Dâ’î olmuştur.
Divan şiirinin temelini atan en büyük sanatkârlardan Necatî Bey, bu hususta telmihte bulunduğu beytinde Hz. Âdem’in “Safiyyullah” olduğunu şu şekilde vurgulamaktadır:
“Şol Âdem kim Safiyyullâh oluptur
Rıyaz-ı huld menzil-gâh oluptur”
[O Âdem ki cennet bahçesinde kalıp, Safiyyullâh sıfatıyla anılmıştır.]
…
Divan şairi Ahmed Paşa, Hz. Âdem’in “Safiyyullah” lâkabına gönderme yaparak Hz. Âdem’in günahının affı için Hz. Muhammed’in (sav) şefaatçi olacağını zîra saf ve temiz olan herkesin Hz. Muhammed’den (sav) şefaat umduğunu söyler:
“Âdem cerîmesine yüzün suyudur şefî’
Senden umar şefa’ati mecmû-ı asfiyâ”
[Sen’in yüzünün suyu Âdem’in kabahatine şefaat edecektir. Her türlü kötülükten arınmış olan kimselerin hepsi şefaati Sen’den umar.]
“Âdem rıyâz-ı cennete cândan harîs ise
Cennet şerîf ravzana etmiştir ilticâ”
[Âdem’in cennet bahçelerini candan istemesenin sebebi, cennetteki ravzan-ı şerifine sığınmak içindir.]
…
Günümüze kadar bütün dönemlerde Hz. Âdem ile ilgili kıssalarda; Hz. Âdem’in yaratılış anı ve evreleri, yaratılışından itibaren yaşanılan hadiseler (meleklerin ona secde etmesi ve şeytanın secde etmeyişi), cennette şeytan tarafından kandırılmaları ve Hz. Havva ile birlikte yasak meyveden yemeleri üzerine cennetten çıkarılmaları, dünya üzerinde farklı yerlere gönderilmeleri, Hz. Âdem’in tövbesi ve tövbesinin kabulü, Hz. Havva ile tekrar bir araya gelmeleri ve neslinin türemesi, çocukları Hâbil ile Kâbil’in hadisesi, en çok ele alınan konular arasında yer almaktadır.
Hz. Âdem kıssasının Kur’an-ı Kerîm’de ve Hadislerde dile getirildiği lafızlar, şiirimizde çokça iktibas edilmiştir. Ele alınan divanlarda Hz. Âdem kıssası ile ilgili en çok geçen bahisler; ilk insan olarak ve en güzel şekilde yaratılışı (ahsen-i takvîm), meleklerin ona secde edişi ve şeytanın secde emrine itaat etmeyişi, cennette Hz. Havva ile birlikte kandırılıp yasak meyveden yemesi, cennetten çıkarılarak yeryüzünde ayrı yerlere indirilişleri, tövbesinin kabul buyurulması üzerine Hz. Havva ile tekrar buluşmaları, neslinin türemesi, Safiyyullah oluşu ve ömrünün uzun olması şeklinde olmuştur.
Gelecek sayılarda bu konuları da işlemek duasıyla…