Halîlullah, Allah’ın dostu anlamında Hz. İbrahim için kullanılan lakaptır. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslâm’ın müştereken kabul ettiği büyük peygamber olan Hz. İbrahim, edebiyatımızda Nemrud’un zulmü dolayısıyla mağarada büyütülüşü, aklıyla Allah’ı buluşu, Kâbe’deki putları kırması, Nemrut tarafından ateşe atılışı ve ateşin ona gülistan haline getirilişi, cömertliği ve sofrasının bereketi, oğlu Hz. İsmail’i kurban etmeye götürürken Allah’a gösterdiği tevekkülü, onunla birlikte Kâbe’yi onarması, kıtlık esnasında kum dolu çuvalları buğday veya un oluşu mucizesi gibi çeşitli hususlar ve telmihlerle geçmektedir.
Ayrıca ulü’l-azm peygamberlerden biri ve Hz. Muhammed’in (sav) atası oluşu ona diğer peygamberlere nazaran üstünlük kazandırmış, hakkında Halîl-nâme adlı bir mesnevî yazılmasına da vesile olmuştur.
Kur’an-ı Kerim’de bu durum şöyle ifade edilir: “İşlerinde doğru olarak kendini Allah’a veren ve İbrahim’in, Allah’ı bir tanıyan dinine tâbi olan kimseden dince daha güzel kim vardır? Allah İbrahim’i dost edinmiştir.” (Nisâ, 4/125)
Rivayete göre; Cebrâil (as), 12.000 hayvandan müteşekkil sürüleri bulunan İbrahim’in (as) yanına insan kılığında gelir ve bu sürülerin sahibini sorar. “Rabbimindir, ben emanetçisiyim.” cevabını alınca, bunları kendisine satmasını söyler. İbrahim (as), rabbini bir kere zikretmesi karşılığında sürünün üçte birini, üç kere zikretmesi karşılığında da tamamını bağışlayacağını söyler. Cebrâil’in (as) üç defa Cenâb-ı Hakk’ı zikretmesi üzerine Hz. İbrahim, sürüyü ona verir. Cebrâil (as), kendisinin bir melek olduğunu söyleyip sürüyü almaz, Hz. İbrahim de, kendisinin “Halîl” olduğunu, verdiğini geri almayacağını söyleyerek sürüleri satar, elde ettiği gelir ile geniş bir arazi satın alıp Müslümanların istifadesine vakfeder. Bütün servetini Cenâb-ı Hakk rızası için bir anda feda eden İbrahim (as), malıyla ilgili imtihanı da başarıyla kazanarak “Halîl” (gerçek dost) olduğunu ispat etmiştir.
Kur’ân-ı Azimüşşan’da Hz. İbrahim’in şahsiyet özellikleri, manevî ve ahlâkî nitelikleri hakkında geniş bilgi verilmektedir. Buna göre İbrahim Nûh’un milletindendir (es-Sâffât 37/83), inananların babası (el-Hac 22/78), Allah’ın dostudur (en-Nisâ 4/125). Kendisine göklerin ve yerin melekûtu gösterilmiş (el-En’âm 6/75), rabbinin emrettiği yere hicret etmiştir (el-Ankebût 29/26; es-Sâffât 37/99). Onun soyuna da peygamberlik ve kitap verilmiştir (en-Nisâ 4/54; el-Hadîd 57/26). Allah tarafından birtakım kelimelerle sınanan İbrahim imtihandan başarıyla çıkmış, bu sayede insanlara önder (imam) yapılmıştır. (el-Bakara 2/124)
Önceki yazımızda da değindiğimiz üzere Divan edebiyatında eser vermiş şairler mutlaka eserlerinde peygamber ve peygamber kıssalarından faydalanmışlardır. Peygamberlerle ilgili en çok işlenen konular, hayat hikâyeleri, mucizeleri, kendileri ile özdeşleşmiş vasıflardır.
• Hz. İbrahim ateşe atıldığı zaman Allah’a teslim olmuş ve “Allah dilediğini yapar.” diyerek teslimiyetini ortaya koymuştur. Yunus Emre ve Ümmî Sinan, aşağıdaki beyitlerde bu teslimiyetin aşk ile olduğunu, Allah’ın da Hz. İbrahim’e muhabbeti neticesinde “kün” emriyle ateşi gül bahçesine döndürdüğünü belirtir:
“İbrahim’e Nemrud odın ışkdur gülistân eyleyen
Işkdan çün irdi bir nazar gülzâr oldı nâr olmadı” (Yunus Emre)
“Emrine fermândur senün kün fe-kân
Nârı Halîle gülzâr iden sensin” (Ümmî Sinan)
• Aşağıdaki beyitte ise Hayâlî, düşmanlarının hasedinden korkmadığını, bilakis zevk duyduğunu söyler. Çünkü Allah, Hz. İbrahim’e yardım etmiş; düşmanı olan Nemrut onu ateşe attığı zaman o ateşi gül bahçesine çevirmiştir:
“Reşk-i a’dâdan Hayâlî zevk eder kim Zülcelâl
Verdi İbrahime gülşen âteş-i Nemrûttan” (Hayâlî)
Hz. İbrahim’in yürüttüğü tevhid mücadelesi (dîn-i İbrâhim - Hanîflik), Allah’a teslimiyeti, azmi, sebatı ve kararlılığı, zekâsı, sofrası (Halil İbrahim sofrası), bereketi (Halil İbrahim bereketi), misafirperverliği, seyahatleri, aile hayatı ve bu konudaki tavsiyeleri dinî, ahlâkî, tasavvufî ve edebî eserlerde geniş yer bulmuş; özellikle tevhid inancı tevhidlere, dua ve niyazları münâcâtlara, kurbanla ilgili olaylar kurban bayramını konu alan ıydiyyelere, diğer birçok özelliği de ilâhi ve devriyyelere malzeme oluşturmuştur. Gelecek sayılarda bu konuları da işlemek duasıyla…