Hz. Osman zamanında hazırlanan Kur’an’ların hattında, okumayı kolaylaştıran fetha, damme veya kesre gibi harekeler bulunmadığı gibi be ve te gibi harfleri birbirinden ayıran noktalar da mevcut değildi. Aynı iskelete sahip harfleri birbirinden ayırt etmeye yarayan ve iskelet noktaları denilen bu noktalar İslam’dan önce de biliniyor ve kullanılıyor olmasına rağmen ilk Mushaflar bu noktalara sahip değildi. Bu ise, sonradan Müslüman olan özellikle Arap olmayan diğer milletler arasında Kur’an okumayı güçleştiren bir durumdu.
Kur’an’ın nüzulü sırasındaki gelişmemiş Arap yazısıyla yazılıyor olması, lafzının değiştirilmesi, kabul edilemeyecek kıraatlerin ortaya çıkması ve fesat karıştırılması ihtimallerini de bünyesinde barındırıyordu. Bu endişeler Arap yazısının gelişmesine de sebep olacak birtakım çalışmaları başlattı.
Bu çalışmalardan ilki Basra valisi Ziyad b. Sümeyye (ö. 673) zamanında, Hz. Ali’nin talebelerinden dil ve nahiv alimi Ebu’l-Esved Düelî görevlendirilerek başlatılmıştır. Diğer bir rivayette ise daha kapsamlı bir çalışmanın Irak valisi Haccac b. Yusuf (ö. 714) yaptırıldığı şeklindedir. Kur’an okumalarında farklı harekelerle okumanın giderek büyüyen bir problem olduğunu gören Haccac, meşhur dilci Halil b. Ahmed’i (ö. 767) görevlendirmiştir. Bugünkü Mushaflarda kullanılan harekelerin mucidi Halil b. Ahmed’dir.
Hz. Osman Mushaf’ının ilk nüshalarında sure fasılaları mevcut değildi. Küçük bir açıklık ve bir besmeleyle sure geçişleri belirtilmişti. Bu nüshalarda ayet fasılaları da yoktu. Haccac zamanında ayetlerin sonlarını gösteren işaretler konulmuş, Kur’an’ın harfleri sayılmış, cüz ve hizipler ayrılmış ve ayetlere numaralar verilmiştir.
Harekeleme işi başlangıçtan itibaren bir tahrif olarak algılanmadı. Hatta İmam Malik, çocukların okumasını kolaylaştırması açısından Kur’an’ın zamanın yazım kurallarının kullanılarak yazılmasına, Osman hattına bağlı kalınması şartıyla fetva verdi. Konulan noktalar veya yapılan harekeleme işlemi manada bir değişiklik yapmadan sadece okumayı kolaylaştıran çalışmalardı. Özellikle diğer milletlerden Müslüman olan insanların Kur’an’ı okumalarını kolaylaştırması cihetiyle gerekli ve faydalı bir çalışmaydı.
Resim 1: “Şüphesiz o Zikr’i (Kur’an’ı) biz indirdik biz! Onun koruyucusu da elbette biziz.” [Hicr, 15/9] ayetinin eski ve yeni baskılarda yazılışları. Kaynak: el-Azami, M. M., Vahyedilişinden Derlenişine KUR’AN TARİHİ, İZ Yayıncılık, 2014, İstanbul.
Resim 2: Meryem Suresinin son ayetleri ile Tâhâ Suresinin ilk ayetleri arada bir süslemeyle ayrılmış. Kaynak: Sınai, N., THE QUR’AN A Historical-Critical Introduction, The New Edinburgh University Press, 2017, Edinburgh.