Dergimiz Zafer’in Kasım 2013 sayısında yazdığımız yazıda meyve (sirke) sineğinin olağanüstü harikalarla dolu, şaşırtıcı yönlerinden söz etmiştik. Bu yazıda da bu minik canlının beynini anlatmak istiyorum. Tabi haklı olarak, 2-3 mm cüssesi olan meyve sineğinin beyni ne kadar olur ki diyeceksiniz.
Öncelikle söyleyelim; meyve sineği beyninin yapay zekâ yardımıyla haritası (yani konnektomu) çıkarıldı.1
1 milimetreden daha küçük genişliğe sahip bu minicik beyin; 140.000 nörondan (sinir hücresi) oluşuyor ve bu nöronlar arasındaki bağlantıların (sinaps) sayısı ise 50 milyonu buluyor.2-3
Bu küçük canlıların küçücük beyinleri dikkat, çalışma belleği, bilinçli farkındalık gibi bilişsel yetenekler yanında; uçma, yön tayin etme (uzayda harika navigasyon yeteneği), havada asılı kalma, kavga etme ve hatta flört etme gibi karmaşık davranışlar sergileyebiliyor.3 Örneğin, erkek bir meyve sineği potansiyel bir eşe aşk şarkısı söylerken doğaçlama yapıyor. Dişi sinekten aldığı geri bildirime göre tam olarak ne söyleyeceğini seçiyor ve her notayı onun davranışına göre düzenliyor. Ayrıca yürüyebiliyor ve havada süzülebiliyorlar. İşte bütün bunları da toplu iğne başından küçük beyinleriyle yapıyorlar ve evrim teorisine adeta meydan okuyorlar.
Üstelik meyve sineği (drosophilia); beyninde 100 milyar nöron bulunduran insandan çok farklı. Seattle’daki Washington Üniversitesi’nde beyindeki davranışların temeli üzerinde çalışmalar yapan Michael Dickinson’a göre4; bir meyve sineği kadar harika bir şey yok. Bunun tek sebebi, insan genetiği ve sinirbilimi için basit bir model olarak bu sineğin biyoloji tarihindeki en önemli laboratuvar hayvanlarından biri olması değil. “Onların, herhangi bir şeyin basit bir modeli olduğunu düşünmüyorum. Bu hayvanlar bizim gibi değil. Biz uçmuyoruz. Bizim gözlerimiz çok parçalı değil. Duyusal bilgileri aynı yolda işlediğimizi düşünmüyorum. Onların kullandığı kaslar, bizim kullandıklarımıza kıyasla çok daha karmaşık ve ilginç.” diyor.
Nature dergisinde yayınlanan bir çalışma3; meyve sineklerinin bilim insanlarının daha önce düşündüğünden daha gelişmiş bilişsel yeteneklere sahip olduğunu gösterdi. Araştırmacılar meyve sineklerinin dikkat, çalışma belleği ve bilinçli farkındalığa sahip olduklarını keşfettiler; üstelik bunlar genellikle sadece memelilerle ilişkilendirdiğimiz yeteneklerdir. Böylesine küçük omurgasız canlı, hayal edilemeyecek harikalar gösteriyor.
Cambridge Üniversitesi’nde sinirbilimci ve meyve sineği araştırmasının liderlerinden biri olan Gregory Jefferis, “Ne kadar yakından bakarsak, bilim insanları olarak o kadar şaşırıyoruz. Beynin nasıl çalıştığını anlamak istiyorsak, tüm nöronların nasıl bir araya gelerek düşünmenizi sağladığına dair mekanik bir anlayışa ihtiyacımız var. Çoğu beyin için bu ağların nasıl işlediğine dair hiçbir fikrimiz yok.” diyor ve ekliyor:2
“Sinekler; yürüme, uçma, yön bulma ve erkeklerin dişilere şarkı söylemesi gibi her türlü karmaşık şeyi yapabilirler. Beyin bağlantı şemaları, ilgilendiğimiz her şeyi—hareketimizi nasıl kontrol ettiğimizi, telefona nasıl cevap verdiğimizi ya da bir arkadaşımızı nasıl tanıdığımızı—anlamaya yönelik ilk adımdır.”
Araştırma dürülmüş gazete veya dergilerle sinekleri avlamanın neden zor olduğunu da gösterdi. Onların görüş devreleri, dürdüğümüz gazetenin hangi yönden geldiğini tespit ediyor ve sineğin bacaklarına sinyal yolluyor. Ancak, sonlarını getirebilecek nesneden uzaktaki bacaklara daha kuvvetli bir zıplama sinyali gidiyor. Yani, düşünmek zorunda kalmadan zıplayabiliyorlar. Kelimenin tam anlamıyla, düşünce hızından daha seri bir şekilde bunu yapıyorlar. Bu bulgu da, biz hantal insanların neden nadiren sinek avlayabildiğimizi açıklayabilir.
Evet, minik ama inanılmaz derecede akıllı meyve sineklerinin toplu iğne başından küçük beyinlerini incelemek Yaratıcıya olan hayranlığımızı artırıyor.
Rabbimizin buyurduğu gibi; “Sizin Allah’tan başka taptıklarınız işte bir sinek bile yaratamazlar, bunun için onların hepsi bir araya gelseler sinek onlardan bir nesne kapmış olsa, bunu bile geri alamazlar. Tapan da acıklı durumda, tapılan da.” (Hac Suresi, 73)
Kaynaklar:
1. Sirke Sineğinin Beyni Bütün Olarak Haritalandı. Bilim ve Teknik, Şubat 2025, Sayı: 687.
2. Bilim insanları meyve sineğinin en büyük beyin haritasını çıkardı. Euronews sitesi, internetten.
3. Meyve sinekleri, minik ama inanılmaz derecede akıllı. İnternetten.
4. Meyve Sineğinin Akrobasi Yeteneği. JW.org sitesinden.