Güneş Dünya'yı, denizler balıkları, yumurtalar kuşları, ağaçlar meyveleri yaratmaz. Tohumla ağaç arasında ne mutlak bir sebep-sonuç bağı ne de zorunlu bir yaratma zinciri vardır. Görünüşte “sebep” gibi duran tüm unsurlar, gerçekte Mutlak Kudret elinde birer bahaneden ibarettir.
Coriolis kuvveti de böyledir. Fizikte, gerçek bir kuvvet olmayan bu “atalet kuvveti”, dönen sistemlerde hareket eden cisimlerin rotasında saptırma etkisi oluşturur. Kökeninde basit bir fiziksel durum vardır; ancak sonuçları dünya çapında etkileyicidir.
Rüzgâr desenlerinden kasırgalara, deniz akıntılarından iklim sistemlerine kadar her şeyin içinde gizli bir nizam şekillenir. Ve bu nizam, bize şu gerçeği haykırır: “Esbab bir perdedir., müsebbepleri yapan başkadır.”
Coriolis Kuvveti Nedir?
Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün, hayatımızda sandığımızdan çok daha fazla etkisi var. Bu dönüşle ortaya çıkan bir kuvvet var ki, adına “Coriolis kuvveti” diyoruz. Bu kuvvet adını, matematiksel olarak tanımlayan matematikçi ve mühendisten alıyor: Gaspard-Gustave de Coriolis.
Bu kuvvet, kendi ekseni etrafında dönen bir sistem üzerinde hareket eden cisimlerin yörüngelerinde sapmalara yol açıyor. Dünya, kendi ekseni etrafında dönerken, sadece gece ve gündüz ortaya çıkmıyor. Bu dönüşün bir sonucu da Coriolis kuvveti. Bu kuvvet zayıf gibi görünse de, aslında yeryüzündeki birçok olayın seyrini etkileyen önemli bir faktör halini alıyor.
Dünya’nın dönüşüyle ortaya çıkan bu kuvveti, İlahi hikmet, rüzgârları yönlendiren, okyanus akıntılarını düzenleyen ve iklimleri şekillendiren düzenleyici bir mekanizma haline getiriyor. Bu güç sayesinde, hava olayları dengeleniyor, sıcaklık ve besin maddeleri okyanuslarda dengeli bir şekilde dağılıyor.
Sadece denizlerdeki canlılık değil hepimiz bu kuvvetin sonuçlarından etkileniyoruz. Hatta akarsuların yataklarını çizerek yeryüzünün coğrafyasının şekillenmesinde bile bu kuvvetin etkisi var.
Bu kuvvet sayesinde, tropikal bölgelerde rüzgârlar döner, balistik füzeler hedeflerine ulaşır ve uzun mesafeli uçuşlarda uçaklar buna göre rotalarını ayarlar.
Coriolis kuvveti, görünüşteki karmaşıklığa rağmen, yaratılışın ne kadar mükemmel bir şekilde tasarlandığını gösteren bir örnektir. Bu kuvvet sayesinde, yeryüzünde hayat mümkün hale gelir ve her şey kendi ahenginde ve fıtratında işlemeye başlar.
Aslında Coriolis kuvveti, yer çekimi, manyetik kuvvetler veya elektrik kuvvetleri gibi “gerçek” bir kuvvet değildir. Daha çok, dönen bir sistemin (örneğin, Dünya gibi) içinde hareket eden bir cismin hareket yönünde sapmalara neden olan bir “eylemsizlik” kuvvetidir. Yani, Dünya dönerken, hareket eden cisimler de bu dönüşe ayak uydurmaya çalışır ve bu sırada yörüngelerinde sapmalar meydana gelir. İşte bu sapmalar, Coriolis kuvveti olarak adlandırılır. Bir dönme platformunda yürüyen kişi, düz yürüdüğünü zannederken kenara doğru sapar. Bu sapma, Coriolis etkisinin basit ama çarpıcı bir yansımasıdır.
Eğer bu kuvvet olmasaydı:
- Rüzgârlar karışık eser, iklimsel düzen bozulurdu.
- Kasırga ve tayfun gibi dönen sistemler oluşmazdı.
- Okyanus akıntıları yönsüz kalır, deniz ekosistemi zarar görürdü.
- Uçuşlar, deniz yolculukları daha riskli hale gelirdi.
Kısacası, bu zayıf gibi görünün “sebep”, muazzam sonuçlara vesile yapılır. Tıpkı bir tohumun içinden ormanların çıkması gibi.
…
Coriolis kuvveti, yer çekimi ya da manyetik kuvvet gibi doğrudan hissedilen bir enerji aktarımı değildir. Sadece dönen sistem içindeki hız farklılıklarından doğan görünür etkidir. Ancak şu unutulmamalı: Bu etki, kendi başına bir güce sahip değildir. Sadece Allah’ın kâinata koyduğu nizamda bir çark gibidir. O istemese, o dönüş olmaz, o sapma yaşanmaz. Hiçbir sebep, ortaya çıkan neticenin hakiki kaynağı değildir.
Tohumu toprağa düşüren biz olabiliriz, ama o tohumu ağaç yapacak güce sahip değiliz. Rüzgârın yönüne dair hesaplar yapabiliriz, ama o rüzgârı var eden, yön veren Yaratıcıdır.
Coriolis kuvveti ile de Rabbimiz, iklimleri şekillendiriyor, okyanusları dengeliyor, canlılığa uygun düzeni devam ettiriyor.
Kaynak: Coriolis Kuvveti Nedir? / Coriolis Kuvveti Neleri Etkiler? / TÜBİTAK Bilim Genç