Yemâme Savaşı'nda çok sayıda kurra (hâfız) sahabenin şehit düşmesi, Hz. Ömer’i Kur’an’ın kısmen de olsa kaybolması endişesine sevk etti. Bu endişeyle İslam’ın ilk halifesi Hz. Ebubekir’i Kur’an’ı cem etmeye (toplamaya) zorladı. Başlangıçta, Hz. Peygamber (sav) hayattayken böyle bir işe girişmemesi sebebiyle Hz. Ebubekir, “Peygamberin yapmadığı bir işi yapmaktan” endişe duydu. Ancak Hz. Ömer’in Hz. Ebubekir’i zorlaması ve ikna etmesi ile Kur’an’ın cem işi başladı.
Hz. Ebubekir, vahiy kâtiplerinden Zeyd b. Sabit başkanlığında bir heyet topladı. Bu heyetin iki görevi vardı. İlki; Peygamberimizin (sav) zamanında yazılan Kur’an parçalarını toplamak, ikincisi de bunları bir araya getirerek Mushaf’ı oluşturmaktı.
Bilal-i Habeşî’nin (ra) ilanıyla insanlar ellerindeki Kur’an parçalarını getirdiler ve yemin ederek Zeyd’e (ra) parçaları teslim ettiler. Teslim edilen bu parçalar titizlikle birleştirilerek ilk Mushaf oluşturuldu. Bu nüsha, sahabelerin huzurunda okunarak hepsinin onayı alındı. Bu onayın alınması ve herhangi bir itirazın yapılmaması çok büyük bir önemi haizdir.
Bu ilk resmî nüshayı Hz. Ebubekir kendi yanında korudu. Vefatından sonra da Hz. Ömer halifeliği döneminde bu nüshayı kendi yanında tuttu. Hz. Ömer, vefatından önce bu nüshayı, kızı ve aynı zamanda Peygamberimizin hanımı olan Hz. Hafsa validemize teslim etti.
Hz. Osman zamanında, özellikle farklı Arapça lehçelerinde Kur’an öğretimi zaman zaman tartışmalara sebep oluyordu. Kur’an’ın çoğaltılması (istinsah) artık bir zaruret haline gelmişti. Bazı sahabelerin Hz. Osman’ı, fitnelerin önüne geçilmesi konusunda uyarması ve ikna etmesiyle Kur’an’ın çoğaltılmasına karar verildi.
Hz. Osman da yine Zeyd b. Sabit başkanlığında bir heyeti Kur’an’ın çoğaltılması işiyle görevlendirdi. Bu heyet, Hz. Hafsa’nın odasında korunan resmi nüshayı alarak çoğalttılar. Asıl nüsha Hz. Hafsa’ya geri teslim edildi. Bir nüsha Medine’de bırakılırken diğer nüshalar Mekke, Şam, Basra ve Kûfe gibi merkezlere gönderildi. Sadece Mushaf gönderilmekle kalmayıp Kur’an’ı Kureyş lehçesi üzerine talim edecek hafızlar da bu merkezlere gönderildi. Çünkü o zamanki yazım tekniğine göre bu nüshalarda noktalar ve ayet durakları (fasıla) yoktu. Ayrıca noktalama işaretleri diyebileceğimiz özel işaretler de kullanılmıyordu. Bu nedenle, gerek Arapça’nın başka lehçelerinin kullanıldığı yerlerde, gerekse yeni Müslüman olan bölgelerde Kur’an’ın talim edilmesi ihtiyacı vardı.
Kur’an’ın çoğaltılmasında bize kadar ulaşan diğer bir rivayet de Hz. Osman zamanında görevlendirilen bu heyetin Kur’an’ı yeni baştan oluşturdukları ve Hz. Hafza’nın muhafaza ettiği nüshayla karşılaştırdıktan sonra çoğaltma işlemini yaptıkları şeklindedir. Ancak bu rivayet zayıf görülmüştür.
Her hâlükârda bu nüshalar arasında anlamı değiştirmeyecek kadar küçük birkaç harf farklılığından başka değişiklik görülmemiştir. Örneğin “tâbut” kelimesinin yazımı konusunda anlaşmazlığa düşülmüş ancak Kureyş lehçesini en iyi bilen Zeyd b. Sabit’in görüşü esas alınmıştır.
Bu merkezlerde de insanların resmi Mushaf ile karşılaştırma yapmalarına veya kendi nüshalarını yazmalarına müsaade edilmiştir. Ayrıca insanların ellerinde parçalar halinde bulunan diğer kayıtların da yakılarak ortadan kaldırılması istenmiştir. Bu da yine dinin en önemli kaynağı hakkında farklı fikirlerin insanları ayrılığa düşürmemesi adına alınmış bir tedbirdir. Halihazırda tüm dünyada basılan Kur’an-ı Kerim’ler Hz. Osman nüshasıyla tıpatıp aynıdır. Örneğin, Halife Osman’a (ra) nispet edilen birkaç nüsha Topkapı Sarayı’nda Kutsal Emanetler Bölümünde muhafaza altındadır. Daha bunun gibi birçok ilk dönem nüshaları (kısmen veya tamamen) hem yine Topkapı Sarayında hem de Taşkent, Kahire, Yemen ve Meşhed gibi Müslüman ülkelerde koruma altındadır.
Resim 1: Topkapı Mushafı, Ankebût sûresi 29/18-24 (TDV İSAM Ktp. Demirbaş No: (079374)
Resim 2: Semerkant Kur'anı (Özbekistan - Taşkent)
Atıf metni: Wiggum - Yükleyenin kendi çalışması, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1196148
Resim 3: Topkapı Sarayı Müzesinde Sergilenen Kur’an nüshası