“Şimdi kendi hayatının mahiyetine bak ki; o mahiyetin icmali şudur: Esma-i İlahiyeye ait garaibin fihristesi... hem şuun ve sıfat-ı İlâhiyenin bir mikyası…” (Bediüzzaman, Sözler)
Galaksileri, güneşleri, ayları, yıldızları ve daha bilmediğimiz nice âlemleri kudretiyle yokluktan varlığa ulaştıran O Mâlikü’l-Mülk, o geniş mülkünü bir küçük noktada toplamak dilemiş ve insanı yaratmış. Sanki bütün şekiller âlemini süzmüş de ona en güzel bir suret vermiş. Her mahlukunu bezediği gibi onu da en mükemmel bir şekilde süslemiş, bezemiş. Meleklerinden cinlerine, hayvanlarına kadar her canlısına verdiği hayatı, en ileri seviyesiyle, ona da tattırmış... Kısacası, bütün âlemlerde tecelli eden bütün isimlerini o fihriste varlıkta da tecelli ettirmiş.
Ve o bahtiyar kulunun ruhuna, en büyük bir ihsan olarak, en güzel sıfatları, halleri, istidatları, kabiliyetleri yerleştirmiş.
Kendilerine verilen bu eşsiz sermayeyi, bu emsalsiz kabiliyeti yerinde kullanmayı başarabilen bahtiyar kullar, Rablerini, diğer varlıklara nazaran, daha üstün bir marifet ile tanıma, sevme ve Onun eserlerini daha ileri bir seviyede tefekkür etme saadetine ermişler ve meleklerin çok ötelerine geçmişler.
Konumuzun temel cümlesinde geçen “garaib” ve “mikyas” kelimeleri üzerinde biraz durmak isterim.
Hakikaten insan bir harikalar, mucizeler sergisi. Kader dediğimiz bir plân ve programla en mükemmel bir şekil giyen insanoğlu, kendi yapacağı eserler hakkında plânlar kurabiliyor; o da yaptığı eserine şekiller veriyor.
Kendisi en mükemmel manada süslendiği gibi, o da yaptığı eserlerini güzelleştirmeye gayret gösteriyor.
Sonsuz kudretten bir cilve ile var olan insan, kendisine lütfedilen cüz’i kudretiyle bir şeyler yapmaya çalışıyor.
Bir iradeyle vücut bulan insan, yeni yeni şeyler ortaya koymak istiyor, iradesini bu yolda kullanabiliyor.
Allah (cc), görerek, bilerek ve manevi seslerini işiterek yarattığı bu mükemmel mahlukuna, görme, ilim tahsil etme ve işitme duyguları da lütfetmiş.
Ve insan kendisine ihsan edilen bu sıfatlarla Rabbinin İlâhi sıfatlarına bir mikyas oluyor.
Mikyas; mukayese unsuru. Kendi sıfatlarıyla kendi işlerini nasıl gördüğünü iyice düşündükten sonra, bunu bir kıyas unsuru olarak kullanıp, “elbette bende ve içinde bulunduğum bu âlemde icraat gösteren Rabbim kudret sahibidir, sonsuz ilmi, mutlak iradesi vardır, her şeyi görür, bütün sesleri işitir, irade ettiği her şeyi sonsuz bir kolaylıkla yapar..” gibi İlâhi marifet pencereleri kendisine açılır.
İnsan, İlâhî şuunata da yine, kendisine lütfedilen halleri, kabiliyetleri, hisleri ölçü alarak bir derece bakabilir. Dünün nutfesi bugün sevebiliyor, merhamet edebiliyor, öfkelenebiliyor.
Allah, merhametiyle yarattığı insana bir de merhamet takmış; ta ki onu ölçü tutarak, saçından tırnağına, aklından hayaline kadar bütün maddî ve manevî sermayesinde Rabbinin merhametini tefekkür edebilsin. Ve kendisi de başkalarına merhametle muamelede bulunsun.
Bu dünya imtihanını kaybeden bedbaht kulları için bir azap beldesi hazırlayan ve orada kahrının tecellilerini sergileyecek olan Rabbimiz, insana da bir öfke duygusu, bir gazap kuvvesi vermiş. O da sözünü dinlemeyen memuruna, yahut çocuğuna kızıyor, öfkeleniyor. Böylece vicdanının derinliklerinde kendisini şöylece sorumlu tutmuş oluyor: “Ben asi çocuğuma kızarsam, elbette Rabbim de asi kullarına gadap eder ve ben Ona isyan ettiğim takdirde cehennemi kendim istemiş olurum.”
…
Bir başka misâl: Okyanuslarda milyarlarla ifade edilemeyecek kadar çok balıkları birlikte yaratan ve yaşatan Rabbinin bu haşmetli icraatını hayretle seyreden insan, satın aldığı birkaç balık için evinde bir akvaryum hazırlar. O da kendi âleminde o balıklara merhamet etmekten, onların yemlerini
vermekten, akvaryumun bakımını yapmaktan bir haz duyar.
Zemin yüzünü çiçeklerle, ağaçlarla donatan Rabbinin bu rahmet saçan icraatlarını ibretle seyreden insan, kendi bahçesine, yine Onun terbiye ettiği fidanları diker ve onların bakımını yapmaktan bir zevk duyar.
Semanın yıldızlarına bakar, o da kendi evinin tavanını avizelerle donatır.
Herbir meyve ağacını ayrı bir fabrika olarak seyreder. Bu sessiz, mükemmel ve mütevazi fabrikaların bedeline, o da haşmetli, gürültülü ama neticesi onlarla mukayese edilemeyecek kadar cılız birtakım fabrikalar yapar. Onun fabrikalarında da basit maddeler terbiye görerek mükemmelleşir ve kıymet kazanırlar; ama otları yün haline getiren koyun fabrikalarına karşılık, o sadece hazır yünleri kumaş haline getiren fabrikalar kurabilir.
Misâlleri çoğaltabiliriz: Her misâl, insanın, “esma-i ilâhiyeye ait garaibin fihristesi... hem şuun ve sıfat-ı İlâhiyenin bir mikyası olduğu” hakikatına bir başka açıdan baktırır.
Bütün bunlar birlikte düşünüldüğünde, “nefsini bilen, Rabbini bilir” hadis-i kudsîsinin ve “insanın suret-i Rahman üzere yaratıldığını” haber veren hadis-i şerifin hakikati bir derece anlaşılır.
Cenab-ı Hak ibadet için, marifet için yarattığı bu sevgili kuluna kendisini tanımasına yardımcı olacak sıfatlar ve haller takmış. Ve o sevgili kul, sonradan yaratılan, o sınırlı kudretine bakarak Hâlıkının ezeli, mutlak ve sonsuz kudretini bir derece bildiği gibi, merhametini, gadabını, şefkatini de ölçü tutarak Hâlıkının sıfat ve şuunatını bir derece tefekkür edebiliyor. Ve insan bu haliyle bir fihriste, bir harita gibi Rabbinin isim, sıfat ve şuunatını gösterebiliyor.
Bir harita bir ülkeyi tarif eder ama, o haritadaki şehirlerde insanlar yaşamaz, denizlerinde su bulunmaz, ırmaklarında yüzülmez, ormanlarında gezilmez. O sadece bir surettir, bir fihristedir, bir gölgedir. O beldeyi gösterir, fakat o beldenin özelliklerini taşımaz.
Bu noktadan gafil olmamak şartıyla, insanın, birçok sıfat, his ve şuunatı taşıyan manevi simasında İlâhi sıfatlar ve şuunattan haber veren bazı işaretler bulmak mümkün...
…
“Ben insanları ve cinleri ancak bana ibadet etsinler diye yarattım”, ayetindeki “ibadet”in marifet olarak tefsir edildiğini nazara aldığımızda şöyle diyebiliriz:
İnsanoğlu varlık nimetini tatmış, sonra ondan onu var edenin varlığına iman etmesi istenmiş. Demek ki, var olmanın birinci gayesi Allah’ın var olduğunu bilmek. Bu varlık nimetinden edinilecek dünyevi faydalar ise ikincil gaye...
Ona kuvvet verilmiş ve sonra teklif gelmiş: “Allah’ın her şeye kâdir olduğuna iman et”, diye. Demek ki, insana kuvvetin verilmesindeki birinci gaye; Allah’ın kadir olduğunu bilmesi... O aciz kuvvetiyle kendi dünyevi işlerini görmesi ise ikincil bir gaye...
İnsana merhamet verilmiş... Sonra, Allah’ın Rahman ve Rahîm olduğuna inanması istenmiş... Ondaki merhametin asıl gayesi bu isimlere iman etmesi... Diğer canlılara acıması ise ikincil bir gaye...
Bütün sıfatlar ve şuunat bunlara kıyas edildiğinde, insanın, kuvvetiyle, iradesiyle, sevgisiyle, gazabıyla... bir marifet hazinesi olduğu görülür.
İnsan hayatının o harika izahından bir bölüm: “Kudretin gizli definelerini açacak bir anahtar külçesi.” (Sözler)
Demek ki, insan kendini yaratılış gayesinde kullanmadığı takdirde, hazine anahtarlarını denize atmış olur. Artık aciz mahluklara dilencilik etmesi bu gafil insana vacip olmuştur.
Geliniz anahtarlarımıza sahip olalım.
Düşmanlarımız çok ve en büyüğü de kendi içimizde.
