Bitkiler, bünyeleri için gerekli olan mineral ve besin maddelerini topraktan kolaylıkla alabilecekleri sistemlerle donatılmıştır. Bu alınan elementlerin topraktan alındıktan sonra ve bir takım biyokimyasal değişimlerin ardından, bitkide gerekli olduğu yerlerde ve fonksiyonlarda kullanılır. Bu maddelerin kimisi bitkiyi soğuktan korur, kimisi bitkinin daha sert ve dayanıklı olmasına yarar; kimisi de yara ve hastalıklarına ilaç olur. Peki bu maddeler sadece bitkiler için mi faydalıdır? Elbette ki hayır. Bitki içinde üretilen bu maddelerin bazıları da biz insanlar kullanalım diye sayısız faydalar için depolanır. İşte depolanan bu faydalı maddelerden bir grubu da doğal boyar maddelerdir. Bitkilerin çoğu az ya da çok oranda boyar madde içerir.
Renk maddelerince zengin olan ve bu nedenle doğal boyamacılıkta kullanılan bitkilere “boya bitkileri” adı verilir. Gerçekte her bitkinin kök, sap, kabuk, yaprak, çiçek ve meyve gibi organları potansiyel doğal boyar madde kaynağıdır. Bu tür bitkiler geçmiş yüzyıllarda da boya amaçlı özel olarak yetiştirilmiş ve ülkeler arasında önemli bir alışveriş materyali olmuştur.
…
Anadolu’da pek çok bitkinin köklerinden boya kaynağı olarak faydalanıldığı için, boya bitkilerine genel olarak “kök boya” denir. Bitkilerden en fazla sarı ve tonları elde edilmektedir. Bunu, kahverengi, mavi-mor ve kırmızı renk tonları takip etmektedir. Boyacı bitkiler arasında; Kök boya, Civanperçemi, Kantaron (sarı/kırmızı), Boyacı papatyası, Defne, Ceviz kabuğu, Meşe palamudu, Havacıva, Nar, Liken, Mazı sayılabilir.
Boyacılıkta kırmızı elde etmekte kullanılan en önemli bitki kök boyadır. Latince adı Rubia tinctorum olan kök boya, Anadolu’da pek çok değişik adla bilinir. Bitkinin köklerinin kurutulduktan sonra dövülmesiyle elde edilen boya suda kırmızı, çeşitli karışımlarla karıştırıldığında ise farklı renkler verir. Kök boya boyacılık tarihinde tüm dünyada Türk Kırmızısı, Edirne Kırmızısı ve Alizari adlarıyla da meşhur olmuştur. Çalı şeklinde olan Kök boya bitkisinin toprağın altında ağ gibi yayılan kökleri boğum boğum, bazan küçük parmak kalınlığında ve çok uzundur. Boyar madde bitkinin kökünde depolanmıştır. Boya için kökün tamamı kullanılır.
Bir diğer boyacı bitki Çivit otudur (Isatis tinctoria). Eskiden bu bitki, rendelenip uzun bir fermantasyon süreci sonunda mavinin çeşitli tonlarını sağlamakta kullanılırdı. Çivit otu orta çağ boyunca Avrupa’da kullanılan en önemli boya bitkilerinden biriydi.
Bir başka meşhur boya bitkisi İndigo ağacıdır (Indigofera tinctoria). Hindistanda yaygın olan bu bitkiden elde edilen indigo boyasının yaygınlaşmasıyla çivit otu kullanımı da sona ermiştir. İndigo’dan önce Anadolu’da da çivit otu kullanılıyordu.
…
Günümüzde artık birçok sentetik boyanın sağlık açısından tehlikeli olduğu bilinmektedir. Bazı sentetik boyar maddelerin çevreye zararlı etkilerinin yanı sıra, insanlarda alerjiye de neden olduğu saptandığından son yıllarda doğal boyalara olan ilgi daha da artmıştır. Bu nedenle endüstride ekolojik olarak çevre dostu ürünler arayışına girilmiştir. Bu kapsamda yeniden kök boya ve benzeri doğal boya bitkileri kullanmak ve üretimine geçmek gerekiyor.
Âlemlerin Rabbi olan Allah, doğada yarattığı her biri farklı renklere, kokulara ve tatlara sahip olan bitkilerle ve bunlara yüklediği çeşitli faydalı özelliklerle bize Kendisi’ni tanıtmaktadır. Şu zeminin yüzünde serpilen rengârenk bitkilere dikkatle bakan bir kişi, her biri üstünde Yüce Yaratıcının mührünü görecektir. Bu konu ile ilgili olarak Kur’an’ı Kerîm’de şöyle buyrulmaktadır: “Yeryüzünde rengârenk şeyleri de sizin için yaratmıştır. Bunda da öğüt alan bir topluluk için ibret vardır.” (Nahl, 13)
Kaynaklar:
1. Genç, M. Başbakanlık Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kök boya ve Cehri ile İlgili Bazı Kayıtlar. Süleyman Demirel Ün. Güzel San. Fak. Hakemli Dergisi ART-E, Sayı:13: 174-212 (2014)
2. Harmancıoğlu, M., Türkiye’de Bulunan Önemli Bitki Boyalarından Elde Olunan Renklerin Çeşitli Müessirlere Karşı Yün Üzerinde Haslık Dereceleri, A.Ü. Ziraat Ens. Yay., A.Ü. Basımevi, 1955.
3. https://kutkayasanati.com/dogal-boyama-sanati/